Een kerkelijk geluid of een politieke visie?

Een kerkelijke opstelling in een politieke kwestie, hoe kan dat? uit: het Ouderlingenblad april 2014 door: Leo Koffeman

Een kerkelijke opstelling in een politieke kwestie, hoe kan dat?
uit: het Ouderlingenblad april 2014
door: Leo Koffeman

Elk woord roept beelden op. Het is maar net waar en wanneer je ze uitspreekt. Zeg nu ‘Midden-Oosten’, en menigeen heeft de tv-beelden uit Syrië voor ogen. Duizenden en duizenden doden, gewonden, vluchtelingen; mortiergranaten, chemische wapens, en de uithongering van hele woonwijken. Ga wat terug in de tijd, en de beelden verschuiven, naar de demonstraties op het Tahrirplein in Cairo of naar de strijd in Libië of naar de Gaza-oorlog van december 2008 of naar zelfmoordcommando’s die een aanslag plegen op een bus in Tel Aviv.
Gaat het om een roep om democratisering tegenover autoritaire regimes? Gaat het om een strijd tussen Islamitische bewegingen, Soennieten, Sjiieten en Salafisten? Staan de invloedssferen van Amerika, Europa, Rusland en China (vanwege de olie) op het spel?
Voor dat alles valt wel iets te zeggen. Wie heeft dan het recht aan zijn of haar kant? De turbulente gang van zaken in het Midden-Oosten zet in elk geval ook onze visie op Israel in een ander licht. Eenvoudig ligt het niet. Israel voert een arrogante en meedogenloze oorlog tegen arme Palestijnen die terecht hun vrijheid willen? Israel doet er terecht alles aan om niet door een Arabische overmacht te worden verpulverd? Het is maar net wat je ziet, wat je wilt zien en hoe je het ziet. Hoe kan een kerk in die situatie zich verantwoord een mening vormen?

Betrokken – maar waarom?
Waarom zou de kerk zich er eigenlijk mee bezig houden? Allereerst, in het Midden-Oosten wonen christelijke minderheden, geloofsgenoten dus binnen de ene wereldwijde oecumene. Ongeveer de helft van hen behoort tot de oosterse, de orthodoxe traditie. Een wat kleiner deel rekent zich tot de Rooms-katholieke Kerk. En een kleine minderheid is protestants, vooral luthers of anglicaans. Door emigratie van jonge christenen die geen toekomst zien in het Midden-Oosten, neemt hun aantal voortdurend af. Alleen daarom al kan een kerk als de Protestantse Kerk in Nederland het Midden-Oosten niet de rug toekeren.
Niet minder belangrijk is dat de kerkorde spreekt van een onopgeefbare verbondenheid met Israel: dan mag van de synode verwacht worden dat zij geen misverstand laat bestaan over de consequenties. En, al even dringend, er vallen slachtoffers: zolang gerechtigheid en vrede elkaar niet kussen, kan de kerk toch niet zwijgen?
Maar hoe dan? Als spreken geboden is, is ook voor de kerk de makkelijkste weg die van de versimpeling. Die van een theologische versimpeling bijvoorbeeld. Is ‘het hele land’ door God aan Israel beloofd? En denk je precies te weten waar de grenzen van dat ‘hele land’ liggen, en wat vandaag met ‘Israel’ bedoeld is? Dan hoef je geen vragen te hebben bij de nederzettingenpolitiek van Israel. Anderzijds: heeft elke vluchteling, ook na 65 jaar, recht op terugkeer naar de oorspronkelijke woonplaats, met kinderen en kleinkinderen? En ben je principieel tegen zoiets als een ‘Joodse staat’? Dan is het geen vraag meer wie het recht aan zijn kant heeft.

De IP-nota 
De generale synode van de Protestantse Kerk in Nederland heeft zich in de afgelopen jaren twee maal intensief met deze vragen bezig gehouden. Eerst eind 2007, en toen – na een serie hoorzittingen met tal van betrokken organisaties – opnieuw in april 2008. Het leidde tot de aanvaarding van de zogenaamde ‘IP-nota’, voluit: Het Israëlisch-Palestijns conflict in de context van de Arabische wereld van het Midden-Oosten. De titel maakt al duidelijk dat de synode met beide benen op de grond wilde staan: het conflict staat niet los van de Arabische wereld van het Midden-Oosten.
Dat was dus nog net voor de Gaza-oorlog. Was het er net na geweest, dan waren de gevoelens in de synode ongetwijfeld anders geweest. Anderzijds, als er kort voor de synodezitting slachtoffers waren gevallen bij nieuwe aanslagen op bussen in Tel Aviv, was er ook een andere sfeer geweest. Toch denk ik niet dat het tot een werkelijk andere positiekeuze van de synode had geleid. Beelden, indrukken en gevoelens bepaalden zeker de mate van betrokkenheid van synodeleden. Maar de synode kon met overgrote meerderheid instemmen met een paar theologische uitgangspunten die overeind konden blijven staan. Ik noem de meest in het oog springende punten en volg de IP-nota op de voet.
Vooropgesteld: de synode handhaaft voluit de onopgeefbare verbondenheid van de kerk met het volk Israel. Zij beseft dat voor veel Joden de staat Israël onverbrekelijk verbonden is met hun visie op wat moet worden verstaan onder ‘het volk Israel’: godsdienst, volk en staat hangen nauw samen, en dat wordt gerespecteerd. De synode wijst verder elke vorm van vervangingstheologie af: de blijvende trouw van God aan zijn volk staat voorop. Die trouw bepaalt ten diepste de genoemde onopgeefbare verbondenheid. Dan volgt een opvallende uitspraak: de synode ‘wil zich samen met Joodse gesprekspartners richten op een kritische reflectie met betrekking tot die verbondenheid, in directe relatie tot het internationaal recht.’

Internationaal recht 
Hier raken we de theologische grondlijn in de opstelling van de Protestantse Kerk in Nederland. Het internationaal recht staat daarin centraal. Dan gaat het dus over de op het internationaal recht gebaseerde rechten en verplichtingen van de staat Israel en van de Palestijnse Autoriteit, en daarmee van het Palestijnse volk.
De IP-nota wijst hier twee benaderingen nadrukkelijk af. De kerk zegt niet dat het internationaal recht er theologisch niet toe doet. Je kunt niet met louter bijbelteksten de rechten van Joden of juist van Palestijnen onderbouwen. Bijbelse beloften kunnen niet worden gelezen als elementen voor een politieke handleiding. Internationaal recht is van wezenlijk belang. Maar de synode zegt evenmin dat theologie er niet toe doet. Zij kiest juist voor een positieve theologische beoordeling van (internationaal) recht.

Kerk en overheid 
Toen Hitler aan de macht kwam, stonden Duitse belijdende christenen voor de vraag hoe te denken over het staatsrecht. Zij schreven (in de Theologische Verklaring van Barmen, art. 5): ‘De Schrift zegt ons, dat de staat naar goddelijke beschikking de taak heeft, in de nog niet verloste wereld, waarin ook de kerk staat, naar de mate van menselijk inzicht en menselijk vermogen, onder bedreiging met en uitoefening van dwang, voor recht en vrede te zorgen. De kerk erkent, in dankbare eerbied jegens God, de weldaad van deze Zijn beschikking. Zij herinnert aan Gods rijk, Gods gebod en gerechtigheid en daarmee aan de verantwoordelijkheid van regeerders en geregeerden. Zij vertrouwt en gehoorzaamt de kracht van het Woord, waardoor God alle dingen draagt.’
Daarbij sluit de protestantse kerk aan. Er is een principiële aanvaarding van de overheid en daarmee van de rechtsorde, onder gelijktijdige handhaving van het recht en de plicht van de kerk zich – in lijn met het profetisch spreken in de Schriften – kritisch-profetisch uit te spreken over het feitelijke handelen van die overheid. Immers, de overheid dient men te gehoorzamen, tenzij zeer zwaarwegende argumenten zich daartegen verzetten. De woorden van Handelingen 5:29 (‘Men moet God meer gehoorzamen dan de mensen’) hebben rond de verhouding van kerk en overheid steeds een grote rol gespeeld. Zij hebben een al te eenzijdige nadruk op de in Romeinen 13 verwoorde plicht tot gehoorzaamheid aan de overheid gecorrigeerd.

Rechtsorde 
Op dezelfde positiefkritische wijze accepteert de Protestantse Kerk in Nederland in beginsel ook het internationaal recht. Zij bepleit het verder gestalte geven aan een internationale rechtsorde, en zij komt op voor de handhaving van de mensenrechten. Zij gaat ervan uit dat staten aan het internationaal recht gebonden zijn, en zich dienovereenkomstig hebben te gedragen.
Daarmee sluit de kerk onder meer aan bij een in de gereformeerde traditie ontwikkelde visie op het recht als een element in de ‘algemene genade’. Gods genade beperkt zich niet tot zijn heilswerk in Christus en door de Geest. Het wordt ook daarin zichtbaar dat Hij de macht van de zonde in het menselijk leven en samenleven tegenstaat, onder meer in het recht. Maar de kerk weet ook dat het geldende recht niet volmaakt is. Het kan voor de kerk noodzakelijk zijn op het geldende recht – in naam van de gerechtigheid! – ernstige kritiek uit te oefenen. Wat ‘recht’ heet, moet soms als onrecht ontmaskerd worden.
Zo wil de kerk zich ook ten aanzien van het Midden-Oosten zo lang dat maar enigszins mogelijk is, oriënteren aan het internationaal recht en de mensenrechten. Zo dient enerzijds het recht van Israel op een zelfstandig staatkundig bestaan en op veiligheid erkend te worden. Anderzijds geldt hetzelfde voor het recht van de Palestijnen op zelfbeschikking: een zelfstandig staatkundig bestaan en veiligheid en een eigen economische ontwikkeling dienen uitgangspunt te zijn voor verdere onderhandelingen. Dat alles samen is: vrede.

Perspectief 
Wat betekent dat voor de politieke praktijk? In elk geval dit: het conflict kan alleen worden opgelost langs de weg van onderhandelingen, op basis van het internationaal recht. Daarbij dient de internationale gemeenschap actief betrokken te zijn, zowel vanwege de grote geopolitieke belangen, als vanwege de noodzaak van internationale garanties. Maar ook vanwege het grote verschil in macht tussen de staat Israel en de Palestijnse Autoriteit. Het ligt het meest voor de hand dat onderhandelingen leiden tot een twee-staten-oplossing in enige vorm. Levensvatbaarheid en gelijkwaardigheid van beide staten zijn in dat geval van doorslaggevend belang. Overigens kan niet worden uitgesloten dat als resultaat van goed overleg een andere oplossing wordt geaccepteerd. Daarom vindt de Protestantse Kerk in Nederland het van belang om ook in contacten met vertegenwoordigers van het Jodendom en van de Islam de vragen rond de betekenis van het internationaal recht aan de orde te stellen. Dat is meer dan een louter politieke visie: het is een voluit kerkelijk geluid.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *